Μια τελετουργική ανάγνωση του Οιδίποδα και του Τέλους του Παιχνιδιού μέσα από την Ανώνυμη Κάρτα
“The gift that keeps on giving”…
Η έρευνα για το βιβλίο Ο Βασιλιάς είναι τυφλός είναι ένα τέτοιο «δώρο» στην καλλιτεχνική δραστηριότητα του Θεάτρου Ταρώ. Αφορά το θεατρικό έργο του Σάμιουελ Μπέκετ Τέλος του Παιχνιδιού και την τραγωδία του Σοφοκλή Οιδίπους και πως μπορούν να συνδεθούν με τον κόσμο του Ταρώ. Ένα αναπάντεχο ερώτημα πρόσφατα αναζήτησε… το άρθρο του:
Αν ήταν να επιλεχθεί μια και μόνο κάρτα που συνδέει τη νοηματική προσέγγιση και των δύο έργων, ποια θα ήταν;
Στην καρδιά του βιβλίου βρίσκεται η Ανώνυμη Κάρτα του Ταρώ της Μασσαλίας. H κάρτα χωρίς όνομα, που σε άλλα Ταρώ ονομάζεται ΘΑΝΑΤΟΣ! Πολύ σωστά το Ταρώ της Μασσαλίας δεν δίνει όνομα ως μια πρό(σ)κληση να παραμερίσουμε στην άκρη τις προκαταλήψεις μας, γιατί στην πραγματικότητα δεν συμβολίζει τον φυσικό μας θάνατο. Αντιθέτως, συμβολίζει έννοιες όπως αυτή της μεταμόρφωσης, της αποδέσμευσης από το «παλιό» και της γέννησης ενός νέου προτύπου. Γύρω από αυτόν τον αρχετυπικό άξονα ξετυλίγεται η ανάγνωση των δύο εμβληματικών θεατρικών έργων.
Το πρώτο στάδιο του τελετουργικού προσεγγίζεται μέσα από μια σημαντική λεπτομέρεια της κάρτας. Τα δύο κεφάλια, που κείτονται στο έδαφος και τα οποία κυριολεκτικά ή συμβολικά έχουν αποχωριστεί από το σώμα τους.
Στο έργο του Μπέκετ, προβάλλουν οι γονείς του Χαμ μέχρι το κεφάλι μέσα από σκουπιδοτενεκέδες. Δύο σώματα παγιδευμένα στην ακινησία και την παρακμή τους. Ο ίδιος ο Χαμ είναι και αυτός ακινητοποιημένος στην αναπηρική του καρέκλα και τυφλός. Η τελετουργική-θεραπευτική διαδικασία αφορά τον Κλοβ. Αντίστοιχα, στο έργο του Σοφοκλή, ο Οιδίποδας – εν αγνοία του – δολοφονεί τον πατέρα του και ενώνεται με τη μητέρα του, η οποία τελικά αυτοκτονεί υπό το βάρος της αλήθειας και της αποκάλυψής της.
Κανένα άχρηστο στοιχείο δεν είναι ανεκτό (γονείς μέσα στους σκουπιδοτενεκέδες), αλλά και γονεϊκά πρότυπα που πρέπει να «θανατωθούν» (πατροκτονία και αυτοκτονία μητέρας) για να γεννηθεί ένα νέο πρότυπο. Και στα δύο έργα, η γονεϊκή μορφή έχει αποκοπεί – κυριολεκτικά ή ψυχικά.
Ας εστιάσουμε τώρα στην κεντρική φιγούρα. Τον σκελετό, τον «Θεριστή», τον «Θάνατο». Και στα δύο έργα, αυτός ο «σκελετός» είναι ο τυφλός βασιλιάς. Για τον Κλοβ είναι ο Χαμ. Στο ίδιο το έργο του Μπέκετ, δηλαδή, υπάρχει ένας χαρακτήρας που αντικρύζει κατάματα τον «θάνατό» του μέσα από τη μορφή και την ιστορία του άλλου χαρακτήρα, ώστε να απαλλαχθεί μια και καλή από τα σκουπίδια/τραύματα της ζωής του.
Για τον Οιδίποδα ο «σκελετός-τυφλός βασιλιάς» που αντικρύζει είναι φυσικά ο ίδιος του ο εαυτός. Για αυτόν ακριβώς το λόγο, αποκτά ενδιαφέρον η σκηνική απεικόνιση μετά την τύφλωση.
Είναι η στιγμή που το Θέατρο Ταρώ αφήνει το σκοτάδι να πλημμυρίσει στον θεατρικό χώρο. Γιατί στο σκοτάδι είναι που ο Οιδίποδας θα συναντηθεί με το υποσυνείδητό του, με τη σκιά του, το τραύμα του. Η νέα μορφή που αναδύεται από το σκοτάδι είναι ένας πληρέστερος Εαυτός, τα κομμάτια του οποίου περίμεναν να ενσωματωθούν. Όταν αυτή η ενσωμάτωση αρχίσει, δεν έχουμε απλώς «θεραπεία» με την έννοια της εξάλειψης του πόνου, αλλά κάτι πιο βαθύ, τη μεταμόρφωση.
Εννοιολογικά είναι η στιγμή που ο Οιδίποδας μεταμορφώνεται στον Άσωτο Υιό (με βάση την ανάλυση του Μάσιμο Ρεκαλκάτι από το βιβλίο Το Μυστικό του Παιδιού), που ταυτόχρονα ήταν κεντρικός συμβολισμός στο Ταρώ του Νταλί (χρησιμοποιήθηκε για την εκδοχή του Θεάτρου Ταρώ στον Οιδίποδα).
Βλέπουμε τον Οιδίποδα να αντικρύζει τον τυφλό του εαυτό τη στιγμή που τον δέχονται στην αγκαλιά τους οι γονείς του. Παύουν να είναι οι γονείς που λόγω ενός χρησμού αποφάσισαν να τον θανατώσουν όταν ήταν ακόμα βρέφος. Αντικρύζει τον «σκελετό-τυφλό βασιλιά» για να βιώσει την αποδοχή και τη συμφιλίωση.
Έννοιες που φυσικά υπάρχουν και στην κεντρική φιγούρα της Ανώνυμης Κάρτας. Αν προσέξουμε, θα δούμε ότι δεν είναι σκελετός ακριβώς. Τα κόκκαλα, δηλαδή, που αφήνουμε όταν έχουμε αποχωρήσει από τη ζωή. Έχει δέρμα, οργανική ζωή. Επιπλέον, η σπονδυλική του στήλη έχει γαλάζιο χρώμα (δείγμα της πνευματικής εργασίας του) και στο ένδυμά του διακρίνεται μια μικρή μπλε καρδιά. Λεπτομέρειες, που μπορεί να μας βοηθήσουν να εμβαθύνουμε περισσότερο σε αυτή την «τρομακτική φιγούρα», στους συμβολισμούς αυτής της κάρτας και να μην «μείνουμε» στον αρχικό φόβο που μας προκάλεσε. Όπως, δηλαδή ο σκελετός έχει σώμα, ο «τυφλός» βασιλιάς Οιδίποδας τελικά έχει μάτια και βλέπει κανονικά.
Οι γονείς και στα δύο έργα αποτέλεσαν ένα σημαίνον που συνδέεται με τις νεκρωμένες αντιλήψεις που καλούμαστε να πετάξουμε στα σκουπίδια. Ως δύο κεφάλια που θα «αποκοπούν» από το σώμα τους, θα θαφτούν στη γη για να «πατήσει» πάνω τους, να καλλιεργηθεί και να φυτρώσει η νέα δυναμική, οι νέες αντιλήψεις. Ο σκελετός συμβολίζει αντίστοιχα τις φοβίες, τις ενοχές που αναδύονται όταν πράττουμε αυτή τη βίαιη ενέργεια. Αλλά, τελικά έχει σώμα, έχει καρδιά. Σωστά πράττει ο Κλοβ και αποχωρίζεται το νεκρωμένο περιβάλλον του. Σωστά πράττει ο Οιδίποδας που θανατώνει τα ξεπερασμένα μοτίβα, τις παλαιωμένες αντιλήψεις.
Κατανοούμε, επιπλέον, πως στην ολοκλήρωση αυτού του τελετουργικού ενυπάρχει η αποδοχή και η συμφιλίωση. Περιέχεται η αγάπη, που δεν διαφαίνονταν στην αρχή λόγω της βιαιότητας. Η εκδοχή του Θεάτρου Ταρώ στο έργο του Σοφοκλή αναδεικνύει και μια άλλη πλευρά της αξίας του έργου. Η αγκαλιά του λυτρωμένου Οιδίποδα με τους γονείς του αναδεικνύει και το νέο γονεϊκό πρότυπο που εμφανίζεται για να αντικαταστήσει το παλιό. Το βιβλίο, δηλαδή, βασίζεται στα δύο θεατρικά έργα, αλλά ολοκληρώνεται με το τέλος από την εκδοχή του Οιδίποδα.
Το Θέατρο Ταρώ αποτυπώνει μια θεραπεία μέσα από τη μεταμόρφωση ενός μύθου. Αναζητεί τα διαφορετικά αρχέτυπα ή όπως στο συγκεκριμένο άρθρο το ένα αρχέτυπο, που θα συμβάλει σε μια άλλη οπτική της τραγωδίας. Η σύνδεση της Ανώνυμης κάρτας με τα δύο έργα, λειτουργεί και σαν ένα τελετουργικό συνδετικό εργαλείο.
Στη συγκεκριμένη έρευνα, το δρεπάνι αποκόβει ό,τι δεν είναι πια ζωντανό μέσα μας. Ο Οιδίποδας και ο Κλοβ συναντιούνται στο τέλος ενός πατρικού χρόνου που πρέπει να θαφτεί ώστε να δημιουργηθεί ένας νέος. Ο Κλοβ απαλλάσσεται από τα σκουπίδια της ζωής του, το άχρηστο γονεϊκό πρότυπο και απελευθερώνεται από τον τυφλό (βασιλιά) και ακινητοποιημένο στους τέσσερις τοίχους, παρηκμασμένο εαυτό του (Χαμ). Ο Οιδίποδας αντικρύζει για τελευταία φορά τον τυφλό βασιλιά-Εαυτό του, για να συνδεθεί με τους αναγεννημένους γονείς του και να βρει την αγάπη.
Για όλη την παραπάνω ανάλυση αναδεικνύεται και η σημασία, τελικά, της «ανωνυμίας» της συγκεκριμένης κάρτας Ταρώ. Δεν ολοκληρώνουμε το ψυχικό μας ταξίδι με το θάνατο. Ειδικά στον αρχετυπικό κόσμο του Ταρώ και της Τέχνης. Το «στάδιο» δεκατρία (13) δεν είναι άλλο από αυτό της μεταμόρφωσης. Αν είναι κάτι που πρέπει να θάψουμε είναι οι προκαταλήψεις και οι νεκρωμένες μας πεποιθήσεις. Ακόμα και αυτές για το ίδιο το Θέατρο…
