ΩΔΗ-ΠΟΥΣ, μια οπτικοακουστική ωδή στα αρχέτυπα του Οιδίποδα

Share on facebook
Share on twitter

Εισαγωγή

Η επιλογή του έργου του Σοφοκλή «Οιδίπους» έγινε ταυτόχρονα σχεδόν με το «Τέλος Του Παιχνιδιού» του Σάμιουελ Μπέκετ, στην αρχή της πανδημίας στην Ελλάδα, τον Μάρτιο του 2020. Επειδή, όμως, η ιδέα με τους ήχους της απομόνωσης (λόγω της πανδημίας) ήταν πολύ πιο ξεκάθαρη, αποφάσισα να εστιάσω στο θεατρικό του Μπέκετ. Οπότε και προέκυψε το project Endgame. Την ανάλυση αυτού του project μπορείτε να τη βρείτε στον παρακάτω σύνδεσμο: 

Το πρώτο βήμα ήταν να επιλεχθεί το ελληνικό κείμενο, που θα χρησιμοποιούνταν για τις παραθέσεις στο συγκεκριμένο άρθρο. Ανάμεσα σε διάφορες μεταφράσεις παλιότερες ή πιο σύγχρονες, επιλέχθηκε τελικά η απόδοση του Μίνου Βολανάκη. Επειδή οι τίτλοι των κομματιών θα ήταν στα αγγλικά για να αποφευχθεί απευθείας μετάφραση, αναζητήθηκε και μια αγγλική απόδοση. Η αναζήτηση οδήγησε στην εξαιρετική εκδοχή του Frank McGuinness για την παράσταση στο Εθνικό Θέατρο του Λονδίνου με Οιδίποδα τον ηθοποιό Ralph Fiennes.

Ταυτόχρονα, ξεκίνησε ένα παιχνίδι αναγραμματισμού του ονόματος του Οιδίποδα στα αγγλικά, Oedipus. Τον αναγραμματισμό “Opus Dei” τον βρήκα πολύ ενδιαφέρων, αλλά δεν γνωρίζω πολλά για τα παρασκήνια της συγκεκριμένης οργάνωσης ή το Βατικανό. Ούτε υπήρχε η πρόθεση να μετατραπεί σε ένα έργο γύρω από συνωμοσίες ή να γίνει μια ελληνική εκδοχή του «Κώδικα Ντα Βίντσι». Κρατήθηκε τελικά ο τίτλος «Odeipus», εστιάζοντας στη λέξη ωδή, μιας και πρόκειται για οπτικοακουστική προσέγγιση/ωδή στην αρχαία τραγωδία του Σοφοκλή.

Μέσα από τα πρώτα ηχητικά πειράματα σκέφτηκα η ωδή να αναφέρεται και στην ίδια την ηλεκτρονική μουσική. Να υπάρξουν συγκεκριμένα φίλτρα που θα χρησιμοποιούνταν για μια «ωδή» σε ηλεκτρονικά sequences ή μπασογραμμές. Αλλά τα κομμάτια αλλάξανε πάρα πολλές μορφές μέχρι το τελικό αποτέλεσμα. Σίγουρα είναι ηλεκτρονική σύνθεση, αλλά ήταν η ωδή στον Οιδίποδα και τα αρχέτυπα που κανείς μπορεί να βρει στο έργο του Σοφοκλή, που αποτέλεσε το ισχυρότερο κίνητρο να υλοποιηθεί το συγκεκριμένο project.

Από πολύ νωρίς στην ανάγνωση της αγγλικής διασκευής, ήρθα αντιμέτωπος με ένα τρομακτικά επίκαιρο ερώτημα: «Would you rule a wrecked kingdom?». Αυτό το ερώτημα καθόρισε απευθείας και την κατεύθυνση του πρώτου μέρους της οπτικοακουστικής προσέγγισης. Αυτό το ερώτημα θα μπορούσε κάλλιστα να ειπωθεί σε όλους τους πρωθυπουργούς της τελευταίας δεκαετίας στην Ελλάδα ή ακόμα και σε όλους τους ηγέτες των κρατών. Όσον αφορά τη χώρα μας, ύστερα από δέκα χρόνια διαρκούς ύφεσης, η πανδημία αποτέλεσε μόνο την κορυφή του παγόβουνου. Το ερώτημα, λοιπόν, που τίθεται σε όλες τις κυβερνήσεις που αφήνουν την ύφεση να βαθαίνει ακόμα περισσότερο είναι αν θα ηγούνταν ενός διαλυμένου κράτους. Επίσης, είναι σκόπιμο να τονιστεί ότι το συγκεκριμένο κείμενο γράφτηκε κατά την περίοδο των πολλαπλών πυρκαγιών ανά τη χώρα (καλοκαίρι 2021). Οπότε το ερώτημα αναφέρεται και στον περιβαλλοντικό αντίκτυπο των πολιτικών τους. Θα ηγούνταν άραγε έναν κατεστραμμένο πλανήτη;

Κλείνοντας την εισαγωγή, στη συγκεκριμένη ανάλυση, θα παρουσιαστούν όσα αρχέτυπα προέκυψαν/επιλέχθηκαν σε αυτό το πρώτο μέρος του project Odeipus. Θα δούμε πως οι κάρτες Ταρώ συνέβαλαν σε αλληλεπίδραση με το ίδιο το κείμενο στο να επιλεχθούν οι συμβολισμοί που βασίστηκε η συγκεκριμένη εκδοχή. Θα χρησιμοποιηθούν παραθέσεις από την απόδοση του Μίνου Βολανάκη και όποιες πληροφορίες για τις κάρτες Ταρώ αντλούνται από το ένθετο βιβλίο που συνοδεύει την ανανεωμένη έκδοση των καρτών Ταρώ του Σαλβαντόρ Νταλί (περισσότερες λεπτομέρειες παρακάτω). Επίσης, γίνονται κάποιες γενικές αναφορές στο έργο του ψυχίατρου και ψυχαναλυτή Carl Jung ή του ψυχοθεραπευτή Alejandro Jodorowsky χωρίς παραθέσεις από συγκεκριμένη βιβλιογραφία.

Η κατάσταση αποτελεί πάντοτε το παρόν της τραγωδίας, το οποίο όμως συνδέεται με ένα προκαθορισμένο παρελθόν και μ’ ένα προφητευμένο μέλλον. Η κατάσταση είναι ανεξάρτητη από τον χαρακτήρα του ήρωα, του έχει επιβληθεί απ’ έξω. Η τραγωδία ορίζεται από την κατάσταση, όχι από τον χαρακτήρα της Αντιγόνης, του Οιδίποδα ή του Ορέστη. Η κατάσταση είναι επίσης ανεξάρτητη και από τον διάλογο, ο διάλογος απλώς μας πληροφορεί για την κατάσταση. Η κατάσταση κατά κάποιον τρόπο προηγείται της τραγωδίας, κάθε τραγωδία μοιάζει να είναι απλώς μία δραματική εκδοχή της κατάστασης, μία ανάμεσα σε πολλές. Οι τραγικές καταστάσεις είναι κατά κάποιον τρόπο οριστικές και παραδειγματικές. Είναι σαν να μπορεί κανείς να τις αναγάγει σε έναν περιορισμένο και καθορισμένο αριθμό προτύπων. Αυτά τα πρότυπα θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν θεμελιακές τραγικές δομές ή μοντέλα της τραγωδίας. Οι τραγωδίες που έχουν αποκρυσταλλωθεί γραπτά δεν είναι παρά διαφορετικές εκδοχές των μοντέλων αυτών.

Jan Kott, Θεοφαγία

Επιπλέον, είναι πλήρως κατανοητό ότι στον Οιδίποδα η Μοίρα, το Πεπρωμένο ή και η Προφητεία παίζουν καθοριστικό ρόλο στην ιστορία του τραγικού ήρωα. Αλλά σε αντίθεση με την αναζήτηση της κατάστασης που επιβάλλεται “απ’ έξω”, η συγκεκριμένη προσέγγιση και ανάλυση αναζητεί κυρίως τα αρχέτυπα και το «ταξίδι της συνειδητότητας» του ήρωα, έστω και μέσα από τη βίαιη πράξη της αυτό-τύφλωσης. Ακόμα και αυτή την τραγική πράξη δεν θα την αναζητήσουμε μέσα από το πρίσμα της τραγωδίας, αλλά μέσα από τους αρχετυπικούς συμβολισμούς της. Δηλαδή η αυτο-τύφλωση αναζητείται αρχετυπικά ως η επαφή με το σκοτάδι, το υποσυνείδητο. Επιπλέον, η έννοια της Προφητείας ερμηνεύεται και ως ενός είδους πρόβλεψης, βασικό στοιχείο που χρησιμοποιείται στη μέθοδο ψυχοθεραπείας του Alejandro Jodorowsky, την Ψυχομαγεία. Παρόμοιες προβλέψεις είναι αυτές οι πληροφορίες στο υποσυνείδητο μας, που διαμορφώνονται από πολύ μικρή ηλικία. Κινούνται στο χώρο του υποσυνείδητου και η θεραπεία μας προϋποθέτει να έρθουμε σε επαφή με αυτές τις σκέψεις, που όσο μεγαλώνουμε μετατρέπονται σε τραύματα και σκιές. Ερχόμενοι σε επαφή με τα υπόγεια ρεύματα της συνείδησης μας, δεχόμαστε την πρόσκληση να εξολοθρεύσουμε τις επιρροές αυτές ή τις ιδεοληψίες, ώστε να επιτρέψουμε να γεννηθεί η νέα συνείδηση. Να έρθουμε σε επαφή με τον πραγματικό μας εαυτό.

Να Βασιλεύεις Σε Νεκρούπολη

Ιερέας Στήσε μια πόλη ακλόνητη, άρχοντας να ‘σαι ενός λαού όπως και τώρα, κι όχι να βασιλεύεις σε νεκρούπολη. – Καμμιάν υπόσταση δεν έχει το άδειο κάστρο ή το έρημο καράβι, δίχως μέσα του ψυχή.

[Σοφοκλή Οιδίπους, Απόδοση Μίνως Βολανάκης]

Στην απόδοση του Μίνου Βολανάκη, η παραπάνω φράση τίθεται περισσότερο σαν πρόσταγμα ή και παράκληση. Στην εκδοχή του συγγραφέα Frank McGuinness τίθεται σαν ένα εφιαλτικό ερώτημα: “Would You Rule A Wrecked Kingdom?”.

Είτε με τη μορφή παράκλησης ή ερώτησης, η συγκεκριμένη φράση αποτέλεσε την απαρχή του project Odeipus και οδήγησε τελικά στην επιλογή των καρτών Ταρώ του Σαλβαντόρ Νταλί. Η ίδια η φράση περιέχει δύο πολύ βασικά στοιχεία. Από τη μία είναι η εικόνα ενός Βασιλιά και από την άλλη ένα διαλυμένο βασίλειο ή τα ερείπια, αν προτιμάτε, του βασίλειού του. Αυτή η αντίθεση απεικονίζεται πολύ χαρακτηριστικά από τον Σαλβαντόρ Νταλί στην κάρτα του Αυτοκράτορα. 

Έχουμε στο προσκήνιο την πολύχρωμη φιγούρα του αυτοκράτορα, του ηγέτη του έθνους, του βασιλιά. Στο βάθος όμως αν παρατηρήσουμε, υπάρχει μια χλωμή έρημος και σκοτεινά ερείπια. Η συγκεκριμένη κάρτα Ταρώ συμβολίζει ότι τα μεγαλύτερά μας ταλέντα, ο «θησαυρός» μας, το «βασίλειό» μας θα μετατραπούν σε ερείπια, αν χρησιμοποιηθούν καταστροφικά ή αν δεν καταφέρουμε να δημιουργήσουμε κάτι νέο, μια νέα ζωή μέσα από την απελπισία.

Ο Οιδίποδας έγινε Βασιλιάς αφού κατάφερε να σώσει το λαό από την ασφυκτική παρουσία της Σφίγγας και του άλυτου μέχρι εκείνη τη στιγμή γρίφου-μυστήριου. Με την κατάσταση, όμως, του λιμού, ο Οιδίποδας έρχεται αντιμέτωπος με μια πολύ μεγάλη πρόκληση. Τι πρέπει να κάνει για να μην καταλήξει να βασιλεύει ερείπια. Με αυτόν τον τρόπο ξεκινάει το ταξίδι συνειδητότητάς του.

Ο Θάνατος Της Σφίγγας Και Η Σκιά Του Λάϊου

Ιερέας Πρωτόρθες, και μόνο που ήρθες, λύτρωσες τη χώρα απ’ το αίμα που φόρο πλήρωνε στην ανθρωποβόρο σφίγγα – κι όχι, πως ρώτησες εμάς, ή άλλον συμβουλεύτηκες, Κάτι, κάποιος θα σου ψιθύρισε θεός, Γι’ αυτό όλοι λέμε – και όλοι πιστεύουμε, ορθή τη ζωή μας στύλωσες ξανά.

[Σοφοκλή Οιδίπους, Απόδοση Μίνως Βολανάκης]

Αντίστοιχα η αγγλική απόδοση “Sphinx is singing no more for her human supper”, κρατήθηκε ως τίτλος κομματιού. 

Παρότι στις Tarot De Marseille, η Σφίγγα εμφανίζεται στον Τροχό Της Τύχης (κάρτα Ταρώ νο10), ο Σαλβαντόρ Νταλί επέλεξε τη Σφίγγα (απεικόνιση της Σφίγγας της Γκίζας βέβαια, που δεν σχετίζεται με τον ελληνικό μύθο) στην κάρτα του Άρματος. Για να δούμε όμως πως η κάρτα αυτή αποτυπώνει τους συμβολισμούς του έργου.

Η κάρτα αναφέρεται στην ανάπτυξη της προσωπικότητας, η οποία έχει δύο όψεις: τις συνειδητές μας επιλογές, αλλά και τις δυνάμεις του ασυνείδητου. Η Σφίγγα αντιπροσωπεύει τα μυστήρια της ζωής, ενώ το φλεγόμενο στεφάνι τη φλεγόμενη φιλοδοξία. Η μεγάλη κεντρική φιγούρα έχει την πλάτη της στον θεατή. Κάποιος καλείται να «δει» την άλλη πλευρά του για να έρθει σε επαφή με τον Εαυτό του. Οι τρεις κόκκινες φλόγες που αναβοσβήνουν στο κεφάλι, το στήθος και την κοιλιά της κεντρικής αυτής μορφής αντιπροσωπεύουν αντίστοιχα τα ενεργειακά κέντρα και τα τρία επίπεδα σώματος, νου και ψυχής. Αυτή η κάρτα συμβολίζει τον δρόμο προς την εκπλήρωση των επιθυμιών και την ικανότητα να αφήσουμε τους αβάσιμους φόβους. Καλείται κανείς να αναλάβει την πλήρη ευθύνη για τη διαμόρφωση της πορείας της ζωής της/του.

Ο Οιδίποδας κατάφερε και έλυσε το γρίφο της Σφίγγας, απελευθέρωσε το λαό της Θήβας και σε αντάλλαγμα έγινε Βασιλιάς. Στην περιπλάνησή του στον ελλαδικό χώρο και κατευθυνόμενος προς τη Θήβα, πριν συναντήσει τη Σφίγγα, συναντήθηκε με μια άμαξα. Σκοτώνει τον κάτοχο της άμαξας και τους υπηρέτες του, εκτός από έναν. 

Αρχικά, για τον Οιδίποδα ο κάτοχος της Άμαξας, του Άρματος είναι μια σκοτεινή φιγούρα, μια σκιά. Όσο ξετυλίγεται ο “μίτος” της ιστορίας, αυτή η σκοτεινή φιγούρα αποδεικνύεται καθοριστική για τον Οιδίποδα, μιας και πρόκειται για τον προηγούμενο βασιλιά της Θήβας και πατέρα του, Λάϊο. Ταυτόχρονα, βέβαια, με την ανακάλυψη ότι η σκιά ήταν ο Λάιος, ο Οιδίποδας έρχεται σε επαφή και με το πρόσωπο του δολοφόνου. Ο Λάιος ήταν ο πατέρας του και ο ίδιος ο δολοφόνος του.

Στην κάρτα Ταρώ του Άρματος από τον Σαλβαντόρ Νταλί, βρίσκουμε και τα δύο αυτά στοιχεία του έργου. Τη σκιερή φιγούρα που μόλις ο Οιδίποδας αντικρύσει το πρόσωπό του, θα έρθει αντιμέτωπος με μια τρομακτική αλήθεια. Μια αλήθεια, ένα τραύμα απωθημένο στα βάθη του υποσυνείδητου του. Αλλά και τη σφίγγα. 

Το νέο στοιχείο της ιστορίας έρχεται με έναν χρησμό από το Δελφικό Μαντείο του Απόλλωνα όπως ανακοινώνεται από τον Κρέοντα:

Κρέων: Καθαρά ο Ήλιος ο Απόλλων μας προστάζει να διώξουμε από τη χώρα μας το μίασμα πριν θρέψουμε αθεράπευτο κακό. … Κρέων: …Ή ο ένοχος να χαθεί για πάντα απόβλητος, ή το αίμα του να ξεπλύνει από τη γη μας το αίμα, που σαν πικρός χειμώνας την νεκρώνει. Οιδίπους: Φόνος ποιανού; Δεν το μηνάει το μαντείο; Κρέων: Κάποτε εδώ ήταν βασιλιάς ο Λάϊος. Χρόνια και χρόνια. Προτού μας έρθεις. Οιδίπους: Ακούω τ’ όνομα. Ποτέ μου δεν τον είδα. … Κρέων: Φεύγοντας είπε ο Λάϊος: «Προσκυνητής πηγαίνω στο μαντείο». Και πια – δε γύρισε. Οιδίπους: Κι ούτ’ ένας συνταξιδιώτης του δεν βρέθηκε; Μάρτυρας; Κάτι να ‘χει δει να μας φωτίσει; Οιδίπους: Και ποιος ληστής θα επιτεθεί σε βασιλιά, αν δεν τον έχουν πληρωμένο απ’ το παλάτι; Κρέων: Κι εμείς το είπαμε. Μα ο Λάϊος νεκρός. Και μεσ’ στη φρίκη της στιγμής, κανείς δεν κυνηγούσε την εκδίκηση. Οιδίπους: Ποια φρίκη; Έπεσε ο θρόνος κι εσείς αδιαφορήσατε; Ποια φρίκη μπορούσε να εμποδίσει – Ιερέας: Η Σφίγγα. Είχε αρχίσει το τραγούδι της. Πάνε τ’ αθώρητα, βλέπαμε μόνο μπρος στα μάτια μας. Οιδίπους: Μα τώρα αρχίζω εγώ. Και θέλω το φόνο να φωτίσω – να φωτιστώ κι εγώ. Επέστρεψε ο νεκρός στη σκέψη μας. Άξιος ο θεός, άξιος κι συ που τον ξανάφερες. Το δίκαιο μ’ ορίζει εκδικητή του κι υπέρμαχο της χώρας μου και του Θεού του Ήλιου. Εγώ θα διώξω αυτό το μίασμα, και δεν μιλώ για χάρη τρίτων μακρινών, εμέ τον ίδιο έχω στο νου μου. Το χέρι που το βασιλιά σας σκότωσε, προσμένει – γι’ αυτόν τον ίδιο λόγο – να με βλάψει. Κέρδος ό,τι πληρώσω στο νεκρό – γυρνά σε μένα. Γρήγορα, παιδιά μου, σηκωθείτε απ’ τα σκαλιά. Μαζέψτε τα κλαδιά της ικεσίας. Εμπρός, να καλέσουν όλο το λαό σε σύναξη. Εμπρός στην πάνδημη Θήβα θα ενεργήσω και με το Θεό βοηθό, ή φως θα δούμε ή θα πέσουμε.

[Σοφοκλή Οιδίπους, Απόδοση Μίνως Βολανάκης]

Ο νεκρός Λάϊος δικαιούται δικαιοσύνη. Μέσα από το συγκεκριμένο διάλογο των τριών βασικών χαρακτήρων, του Οιδίποδα, του Κρέοντα και του Ιερέα ξετυλίγεται το πρώτο στάδιο της σταδιακής πτώσης του Βασιλιά. Ξεκινάει με μια ενθουσιώδη πρωτοβουλία για να αποκαλυφθεί αυτή η σκοτεινή φιγούρα. Με την τελευταία χαρακτηριστική φράση του Ιερέα, ο Μίνως Βολανάκης αποφασίζει να κλείσει τον Πρόλογο με τίτλο «Οιδίπου, κρατάς τη χώρα μας στα χέρια σου». Στο δεύτερο μέρος με τίτλο «Χτυπάς τη Θήβα;» συνεχίζει με την Πάροδο και τον Χορό. Για το συγκεκριμένο πρώτο μέρος του project Odeipus, συμπεριλήφθηκε η Πάροδος για να ολοκληρώσει την “ατμόσφαιρα” της κόλασης από τον λοιμό. 

Εξαιρετικά ευρηματική η χρήση του ρήματος “βλέπω” από τον Μίνω Βολανάκη. Τονίζει, δηλαδή, το ρόλο που παίζει η όραση στο έργο. Τέλος, από το παραπάνω απόσπασμα, βασίστηκε ο τίτλος του κομματιού: “The dead man deserves justice”. Με αυτή την προτροπή ο Οιδίποδας ξεκινάει μια αναζήτηση που θα τον φέρει σε επαφή με την προσωπική του άβυσσο.

Η Κόλαση του Λιμού

Σαν τρίτο μέρος της ανάλυσης, θα αναζητήσουμε το περιβάλλον του Οιδίποδα. Τις συνθήκες κάτω από τις οποίες ξεδιπλώνεται η τραγωδία του Οιδίποδα. Ή το ταξίδι συνείδησης του πρωταγωνιστή. Είναι σωστό να επαναλάβουμε ότι στη συγκεκριμένη ανάλυση γίνεται προσπάθεια να ανακαλέσουμε μέσα από τους συμβολισμούς το “συλλογικό ασυνείδητο” και να μην σταθούμε στην τραγικότητα των πράξεων, αλλά στη θεραπεία μέσα από τη συνειδητότητα.

Το ζοφερό τοπίο του λιμού αποτελεί ένα βασικό στοιχείο της ιστορίας. Όσον αφορά το project “Odeipus” επιλέχθηκαν τρεις διαφορετικοί τίτλοι κομματιών που συμβολίζουν αυτές τις συνθήκες, το περιβάλλον που εκτυλίσσεται το έργο. 

Ιερέας: Θάνατο ανθίζει το κάρπισμα της γης, θάνατο βόσκουν απ’ τη γη μας τα γελάδια, κι οι γυναίκες μας θάνατο γεννάνε. Μόνος θεός στους άδειους δρόμους προελαύνει ο πυρφόρος ο Λοιμός, ο απάνθρωπος. Αδειάζει του Κάδμου η πόλη, και το μαύρο φως του Άδη, πλουτίζεται με στεναγμούς και θρήνους.

[Σοφοκλή Οιδίπους, Απόδοση Μίνως Βολανάκης]

και

Χορός(Αντιστροφή Β΄): Άμετροι νεκροί ο λαός μου. Άθαφτα παιδιά καταγής κουφάρια αθρήνητα, θανατηφόρα. Γυναίκες, μάνες ασπρομάλλες, στων βωμών τα σκαλιά, για μια ανάσα απ’ το θρήνο ικετεύουνε, κι η ανάσα τους βόγγος. Λάμπει ύμνος ηχηρός ο Παιάν, κι απ’ τον ίδιο αυλό σύνηχο κλαίει μοιρολόι.

[Σοφοκλή Οιδίπους, Απόδοση Μίνως Βολανάκης]

Αντίστοιχοι τίτλοι κομματιών από τις παραπάνω παραθέσεις: “Hell drinks a toast to our drought” και “Plaintive voices, repeating the one wail”.

Για αυτούς τους δύο τίτλους κομματιών επιλέχθηκε η κάρτα των 7 πεντάλφα (νομισμάτων) από τον Σαλβαντόρ Νταλί. Εκτός της δικής του ζωγραφικής περιέχει και εικονογραφία από τον πίνακα του Καραβάτζιο «Θάνατος Της Παρθένου». Σαν κάρτα αναφέρεται στις δυσκολίες που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε για να πετύχουμε την ατομικότητά μας, αλλά και στην ανασκόπηση που καλούμαστε να κάνουμε κάθε φορά. 

Μια κάρτα που απεικονίζει τον θάνατο, το λοιμό που μολύνει «το κάρπισμα της γης», όπως απεικονίζεται από το σκοτεινό ζωύφιο που κινείται στην κορυφή της κάρτας και το φρέσκο αίμα που κυλάει σε διάφορα σημεία της κάρτας. Ενώ ταυτόχρονα απεικονίζεται και ο θρήνος μέσω της φιγούρας της νεαρής γυναίκας.

Το δέντρο που ανθίζει στην καρέκλα που κάθεται η γυναίκα που θρηνεί είναι η πρόσκληση να βρούμε τον εαυτό μας μέσα από την κατανόηση των αντιφάσεων και των απωλειών μας.

Χορός (Στροφή Β΄): Άμετρες οι πληγές της οδύνης μου, σύμπας ο λαός μου νοσεί, μάχαιρα το άγχος, και ασπίδα κανείς. Άκαρπα της γης τα γεννήματα, Άγονες των λαγώνων οι ωδίνες. Κι άλλος, κι άλλος, ψυχή στην ψυχή, άπιαστες φλόγες. Υψώνουν φτερό όσοι αγαπήσαμε – ψυχή στην ψυχή – για την πέρα όχθη που δεν γνώρισε φως, όπου θεός το σκοτάδι, σκοτώνει.

[Σοφοκλή Οιδίπους, Απόδοση Μίνως Βολανάκης]

Η συγκεκριμένη κάρτα χρωματικά έχει κάποια κοινά στοιχεία με την κάρτα του Αυτοκράτορα, μιας και το κόκκινο χρώμα της σημαίας ή των κόκκινων σημαδιών στον ουρανό παρουσιάζουν την απεριόριστη δύναμη ενός ατόμου. 

Οι κόκκινες κηλίδες στον ουρανό παραπέμπουν σε πουλιά με ματωμένα φτερά. Όπως και ο τίτλος του κομματιού “All beat their bloodied wings west to the god of death”. Μια πολύ έντονη περιγραφή, που αποδεικνύει και την αξία της αγγλικής απόδοσης από τον συγγραφέα Frank McGuinness. 

Στη συγκεκριμένη κάρτα Ταρώ η εικόνα του ιππέα είναι μέρος του πίνακα του Benozzo Gozzoli με τίτλο «Η Πομπή Των Μάγων». Η κάρτα δείχνει ένα άτομο που έχει βρει την παροιμιώδη θέση του στον ήλιο.

Υπό ένα πιο θετικό πρίσμα, η συγκεκριμένη κάρτα θα μπορούσε να ερμηνευτεί ως ένα είδος έκρηξης. Αν έχει βρει κανείς τη θέση της/ου στον κόσμο, κανένα σύνορο δεν θα είναι σε θέση να την/ον περιορίσει. Εξερευνώντας τις τρέχουσες αντιφάσεις κανείς, θα αποκτήσει εμπειρία και θα αναπτύξει μια βαθιά αίσθηση ηρεμίας. Μην φοβάστε τις συγκρούσεις. Ενισχύστε την πίστη σας στην ικανότητά σας να λύσετε προβλήματα, να νικήσετε τους φόβους και να εκπληρώσετε τις επιθυμίες σας.

Η κάρτα του Θανάτου. Η κάρτα με το νούμερο 13, μιας και δεν είναι η κάρτα που ολοκληρώνει την ακολουθία των καρτών της μεγάλης αρκάνας. Γιατί συμβολίζει τη νέα ζωή μετά το θάνατο. Ή την πρόκληση της νέας ζωής μετά το θάνατο. Δεν αναφέρεται στο φυσικό θάνατο, αλλά σε έναν πνευματικό θάνατο, που καλούμαστε να σκοτώσουμε όλες τις νεκρές μας επιρροές για να μπορέσουμε να δημιουργήσουμε ένα μεγάλο άνοιγμα προς την αιωνιότητα, να αφήσουμε να ανθίσει η νέα ζωή. Αντίστοιχα, στην απεικόνιση από τον Σαλβαντόρ Νταλί μπορούμε να προσέξουμε λεπτομέρειες που μαρτυρούν τα παραπάνω, μόλις αρχίσουμε να παρατηρούμε και άλλες λεπτομέρειες πέρα από τη νεκροκεφαλή στο κέντρο ή και τον Ιερέα του Θανάτου. Το ορθάνοιχτο τοπίο, το χελιδόνι που πετάει ψηλά, το τριαντάφυλλο που ανθίζει, τα άνθη που φυτρώνουν στον μαύρο χιτώνα του ιερέα. Ακόμα και ότι το δέντρο είναι αποκομμένο από τη ρίζα του.

Αυτή η κάρτα περιγράφει κάτι που τελειώνει. Η κάρτα προειδοποιεί επίσης ότι υπάρχει κάτι που πρέπει να προσέξουμε. Πρέπει να απαλλαγούμε από κάτι για να δημιουργηθεί χώρος, όπου θα ανθίσει ένα τριαντάφυλλο. Το ορθάνοιχτο τοπίο και οι μεγάλες γραμμές τονίζουν την εντύπωση ενός μεγάλου ανοίγματος, ίσως ακόμη και της αιωνιότητας. Το χελιδόνι που πετάει ψηλά προκαλεί μια αίσθηση πληθωρισμού.

Ο θάνατος δεν είναι τίποτα άλλο πέρα από καταστροφέας των ψευδαισθήσεων και όλων αυτών που δεν ταιριάζουν πλέον στη ζωή μας. Είναι μέρος μιας διαδικασίας βαθιάς μεταμόρφωσης.

Για να ολοκληρώσουμε το συγκεκριμένο μέρος, και οι τρεις κάρτες που επιλέχθηκαν ως αντιπροσωπευτικές για την κόλαση του λιμού, του θανάτου που έχει κατακλύσει τη Θήβα, απεικονίζουν ταυτόχρονα την πρόσκληση για μια νέα ζωή. Αποτελούν και αυτές μέρος του ταξιδιού συνειδητότητας του πρωταγωνιστή.

Επίλογος Πρώτου Μέρους – Η Σειρά Των Καρτών

Αν τοποθετήσουμε τις κάρτες τη μία μετά την άλλη έχουμε ως εξής: Τρεις κάρτες που συμβολίζουν τον λιμό και το θάνατο. Το περιβάλλον στη Θήβα, που θα ξετυλιχθεί η ιστορία του Οιδίποδα.

Στις τρεις κάρτες της μεγάλης Αρκάνας, που επιλέχθηκαν, o Θάνατος, ο Αυτοκράτορας και το Άρμα, τα πρόσωπα κοιτάνε στο Τώρα. Η Νεκροκεφαλή, ο ίδιος ο Αυτοκράτορας και η σκιερή φιγούρα. Αντίστοιχα, στην κάρτα του Άρματος, η Σφίγγα κοιτάει προς την επόμενη κάρτα, που θα ακολουθήσει, το επόμενο μέρος της ιστορίας του ήρωα στο ταξίδι της συνειδητότητας του.

Επιλέχθηκαν τρεις κάρτες να συμβολίσουν το Λιμό, δύο της μικρότερης Αρκάνας, των Επτά Πεντάλφα με το τρωκτικό-ζωύφιο να συμβολίζει ένα πλάσμα της Κόλασης που μολύνει τη γη και τη νεαρή γυναίκα να συμβολίζει το θρήνο της απώλειας. Αντίστοιχα, ο “Ιππότης Των Νομισμάτων/Πεντάλφα”, συμβολίζει το ταξίδι στο θάνατο (αποδημητικά πουλιά με ματωμένα φτερά). Τα έντονα χρώματα της κάρτας υποδεικνύουν και ένα είδος έκρηξης. Παρόλα αυτά, οι ματωμένες κηλίδες στον ουρανό συμβολίζουν την απώλεια.

Η μαυροφορεμένη φιγούρα στην κάρτα του Θανάτου μπορεί να συμβολίζει τον κεντρικό χαρακτήρα του Ιερέα που εκπροσωπεί τη φωνή του λαού ή και τον Χορό. Παρατηρώντας την κάρτα του Θανάτου μπορούμε να “δούμε” μια πρόσκληση στον κεντρικό ήρωα να ξεριζώσει το κακό από τη ρίζα. Για να επιτρέψει την άνθιση της νέας ζωής.

Στην περίπτωση του Οιδίποδα γνωρίζουμε ότι θα τυφλωθεί. Για να στρέψει αντίστοιχα το βλέμμα του προς τα μέσα. Στο προσωπικό του σκοτάδι. Εκεί ολοκληρώνεται το ταξίδι συνειδητότητας του στο συγκεκριμένο έργο του Σοφοκλή. Στρέφεται στην αλήθεια μέσα του, αφού πρώτα έχουν πεθάνει οι γονείς του. Στην Ανώνυμη κάρτα (κάρτα με το νο13) των Tarot De Marseille, ο θάνατος του γονιών υπονοείται ως η βασική προϋπόθεση για τη βαθιά μετάλλαξή μας. Για τη συγκεκριμένη ανάλυση, βασιζόμαστε σε αυτή την ιδέα, ότι ο θάνατος του Λάϊου και της Ιοκάστης αποτελούν την προϋπόθεση για τη βαθιά αλλαγή του Οιδίποδα, ώστε να έρθει πιο κοντά στον ίδιο του τον εαυτό. Και η τύφλωσή του δεν είναι τίποτα άλλο παρά μια επαφή με το υποσυνείδητό του.

Αντίστοιχα, παρατηρώντας την κάρτα του Αυτοκράτορα, από τη μία “βλέπουμε” την κυριαρχία, τη δύναμη, αλλά με τη κίνηση του δεξιού χεριού μπορούμε να κατανοήσουμε το δίλημμα, την αδυναμία, την αναποφασιστικότητα, ακόμα και τον ναρκισσισμό. Ενώ ταυτόχρονα διακρίνουμε τα ερείπια που αποτελούν το βασίλειο του στο βάθος. Από την αρχή του έργου, ο Οιδίποδας έρχεται αντιμέτωπος με εξαιρετικά δυσάρεστες καταστάσεις και ερωτήματα. Έρχεται αντιμέτωπος με προσκλήσεις που τον καλούν να ψάξει βαθύτερα “στο βασίλειο του”, να ανακαλύψει τις σκιές του. Με έναν χρησμό καλείται να βρει τον δολοφόνο του προηγούμενου βασιλιά.

Το πρώτο μέρος του project Odeipus κλείνει με μια πρόσκληση απόδοσης δικαιοσύνης στο νεκρό. Ώστε να απελευθερωθεί και ο κόσμος από την κόλαση του λιμού. Φτάνουμε στην τελευταία κάρτα, του Άρματος. Να δούμε το πρόσωπο της Σκιάς. Η αποκάλυψη ότι ο νεκρός Λάιος είναι ο νεκρός πατέρας του Οιδίποδα. Αλλά και ότι ο Οιδίποδας είναι ο φονιάς του.

Ο Οιδίποδας θα αναζητήσει αυτή τη σκιά όπως απεικονίζεται στην κάρτα του Άρματος. Από τη μία θα βρει ποιος δολοφόνησε τον Λάιο και από την άλλη θα έρθει αντιμέτωπος με εξαιρετικά δυσάρεστες αλήθειες, που ήταν θαμμένες στα βαθιά σκοτάδια του.

Η Σφίγγα στην Κάρτα αποτελεί το αίνιγμα. Από τη μία είναι η Σφίγγα, της οποίας έλυσε το μυστήριο. Αλλά τα πιο βαθιά μυστήρια πρόκειται να αποκαλυφθούν στη συνέχεια. Η φιγούρα της Σφίγγας στην κάρτα Ταρώ φαίνεται σαν να κοιτάει προς το μέλλον. Ποια θα είναι η επόμενη κάρτα σε αυτή την ακολουθία; Τι αποκαλύψεις θα γίνουν μέσα από τα σκοτάδια της ψυχής του Οιδίποδα; Του έργου του Σοφοκλή. Του Μύθου. Των αρχετύπων και των συμβολισμών, αλλά και της ωδής σε αυτά.

Τελική σημείωση: το artwork τόσο του συγκεκριμένου άρθρου όσο και του πρώτου μέρους του project έχει επιμεληθεί ο Κώστας Κοσνετζώφ.